Оптогенетиката, технологија што овозможува прецизно управување со нервните клетки со помош на светлина, е во центарот на истражувањата наградени со Нобеловата награда за физиологија или медицина во 2026 година. За откритијата придонесоа американскиот невролог Карл Дисерот и германските научници Петер Хегеман и Георг Нагел.
Основата на методот е светлочувствителен протеин наречен каналродопсин. Хегеман и Нагел го откриле во зелени алги, а Дисерот покажал како генетски да се внесе во клетки. Кога таквите клетки ќе бидат изложени на светлина, тие можат да испратат нервен сигнал.
Со контролирање на светлината, научниците можат да активираат или да пригушат одредени неврони со исклучителна прецизност. Така можат да испитуваат кои делови од мозокот се поврзани со однесувања и функции како страв, анксиозност, агресија, жед и меморија.
Методот веќе се истражува и како медицинска алатка. Во експерименти поврзани со меморијата, светлосните импулси се користат за влијание врз процесите со кои мозокот складира информации. Целта е да се испита дали е можно да се подобрат учењето и помнењето кај сложени задачи.
Еден од најперспективните правци е лекувањето на одредени форми на слепило. Со генска терапија, клучниот протеин се внесува во оштетени клетки на окото, а специјални очила испраќаат светлина за да ги активираат. Раните испитувања покажуваат дека пристапот може да помогне во обновувањето на дел од видот.
Оптогенетиката се проучува и во контекст на епилепсија, Паркинсонова болест, Алцхајмерова болест и други невролошки нарушувања. Таа може да им помогне на истражувачите да откријат кои нервни кола се нарушени и да идентификуваат нови цели за идни терапии.
Постојат и почетни истражувања за можна примена кај депресија, анксиозни нарушувања, посттрауматско стресно нарушување и зависности. Сепак, повеќето од овие примени сè уште се експериментални и не претставуваат воспоставен третман.
Иако методот отвора нови можности за проучување на мозокот, тој засега не дава одговор на прашањето што е свеста или како настанува субјективното искуство. Неговата најголема вредност денес е во способноста прецизно да ги поврзе активноста на одредени неврони со сложените функции на мозокот.
